پریسا اسلامی میلانی - شاهپور اسمعیلی

نحوه تامین مالی و تهیه بودجه اجرایی لازم برای انجام پروژه‌های زیربنایی و بهره‌برداری از محصولات و خدمات حاصل از آنها در حال حاضر به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی کشورهای در حال توسعه مطرح می‌باشد.

 
با توجه به وضعیت خاص کشورهای در حال توسعه و بحران‌های مالی در این کشورها امکان تامین سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه‌های بزرگ به راحتی فراهم نمی‌شود، بنابراین انتخاب روش تامین مالی مناسب در مورد پروژه‌ها مساله مهمی است. در بسیاری از پروژه‌ها به دلیل مسائلی مانند حجم بالای سرمایه مورد نیاز حساسیت بالای پروژه از نظر مسائل سیاسی، اقتصادی و امنیتی، عدم تمایل حضور خارجیان و سرمایه‌گذاری آنها مساله تامین مالی مورد توجه مسوولان حكومتی قرار می‌گیرد. در تعدادی از پروژه‌ها با حمایت‌ها و اعتبارات دولتی می‌توان وجوه مورد نیاز را تامین كرد، اما در پروژه‌های مهم و زیرساختی مورد نیاز كشور كه امكان تامین وجوه كامل آن توسط دولت فراهم نیست مانند پروژه‌های نفتی، گازی، پتروشیمی و بسیاری از صنایع دیگر برای توسعه زیر ساخت‌ها نیاز اساسی برای حضور سرمایه‌گذاری خارجی و استفاده از تسهیلات بانك‌ها و موسسات خارجی وجود دارد.
اندیشیدن راهکاری برای تامین منابع مالی مورد نیاز پروژه از مراحل اولیه برای اطمینان از به انجام رسیدن پروژه است در انتخاب روش مناسب تامین مالی در مرحله امكان‌سنجی پروژه باید به تمام موارد و خواسته‌های بخش‌های مختلف درگیر در پروژه از كشور میزبان پروژه، صنعت مرتبط با پروژه، پیمانكاران، خریداران، تهیه‌كنندگان، بانك‌های قرض‌دهنده، مساله ریسک‌ها و به طور كلی تمام بخش‌های درگیر در پروژه توجه كرد و سپس با توجه به ارجحیت و اهمیت هر كدام از آنها به انتخاب روش مناسب پرداخت.
در ضمن باید توجه کرد که ساختار استفاده شده برای تامین مالی پروژه در یك كشور ممكن است به دلیل وجود تفاوت‌ها در قوانین و شرایط آن موثر نباشد در حالی‌كه به طور موثری در كشور دیگری استفاده شود، نكته مهم انتخاب شكل صحیح روش تامین مالی با توجه به شرایط هر پروژه و كشور میزبان پروژه است. در این مقاله به معرفی روش‌های تامین مالی پروژه‌ها پرداخته می‌شود و سپس بر اساس دسته‌بندی‌های ارائه شده، روش استفاده در تعدادی از پروژه‌های ایران بررسی می‌شود. واژه‌های کلیدی: تامین مالی، فاینانس، سرمایه‌گذاری خارجی، مدیریت ریسک، پروژه.

مقدمه:
در حالی که سرمایه‌گذاری هنگفت در طرح‌های زیربنایی یک نیاز مبرم برای کشورهای در حال توسعه است، دولت‌ها قادر نیستند سرمایه لازم برای تامین مالی این پروژه‌ها را تامین کنند. برای حل این معضل دولت‌ها باید روش‌های نوین تامین مالی پروژه‌ها را به کار گیرند این روش‌ها به بخش خصوصی امکان می‌دهد تا در پروژه‌های زیربنایی و عمومی مشارکت کند، بدون این که برای همیشه مالک طرح‌های زیر بنایی شود. اخیرا استفاده از قراردادهای ساخت، بهره‌برداری و انتقال، جهت خصوصی‌سازی، جذب سرمایه‌های خارجی، دسترسی به تکنولوژی پیشرفته و مهارت‌های فنی و بهره‌مندی از مدیریت کارآمد، مورد توجه دولت ایران نیز قرار گرفته است. مهم‌ترین و موثرترین راه‌حل تحقق اهداف توسعه در یك كشور، وجود ساختار اقتصادی تواتمند با بازار مالی فعال است. به دلیل فقر حاكم و كمبود پس‌انداز مالی در اغلب كشورهای در حال توسعه، امكانات داخلی در اینگونه كشورها برای تشكیل سرمایه جهت تحقق اهداف توسعه‌ای و انجام پروژه‌های زیربنایی كافی نیست و به همین دلیل اكثر این كشورها ناچارند كسری سرمایه مورد نیاز خود را از منابع خارجی تامین كنند و به این ترتیب گرایش به سمت جذب منابع مالی خارجی شكل می‌گیرد. در تامین مالی پروژه‌ها با توجه به نوع پروژه و صنعت مرتبط با آن، حجم مالی و زمان مورد نیاز در نظر گرفته شده برای پروژه، شرایط كشور میزبان پروژه از نظر امنیت سیاسی، اقتصادی و قوانین موجود در آن، میزان حساسیت پروژه در آن كشور می‌توان روش‌های مختلفی را برای تامین مالی پروژه متصور شد كه درحالت كلی این موارد شامل:
• در صورت استفاده از منابع داخلی
1. تخصیص بخشی از درآمد کل کشور
2. تخصیص بخشی از درآمد حاصل از صادرات
• درصورت استفاده از منابع خارجی
1. روش‌های قرضی(استقراضی)
     - تامین مالی شركتی
     - تامین مالی پروژه‌ای
2. روش‌های غیرقرضی (سرمایه‌گذاری)
     - سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
     - سرمایه‌گذاری غیرمستقیم خارجی
نكته مهم در مورد انتخاب هر كدام از این روش‌ها شرایط و ویژگی‌های پروژه و كشور میزبان پروژه و به دست آوردن بهترین بازده مورد انتظار می‌باشد. روشی مورد توجه قرار می‌گیرد تا بتواند با كمترین میزان وقت و هزینه، جوابگوی ریسك‌های پروژه باشد. سیاست‌های اتخاذ شده كشور میزبان در به كار‌گیری هر كدام از این روش‌ها بسیار حائز اهمیت است چه بسا روش‌های مفیدی با توجه به شرایط پروژه و در نظر گرفتن موارد دیگر قابل‌تصور باشد. اما عدم توجه دولت یا خط‌مشی سیاست‌های اقتصادی كشور میزبان یا ناآگاهی آنها و مهیا نبودن زیرساخت‌های موردنیاز مانع از به كارگیری آن شیوه شود. از طرفی توجه متولیان پروژه در پیش‌بینی و در نظر گرفتن شیوه تامین مالی مناسب با شرایط پروژه در به كار‌گیری روش‌های مختلف تامین مالی بسیار موثر است. در حالت كلی برای رسیدن به یك ساختار مناسب باید روش‌های تخصیص ریسك، نوع قراردادها، جنبه‌های حقوقی و مالی هر ساختار و هماهنگی آن با شرایط پروژه مورد بررسی قرار گیرد.

انواع روش‌های تامین مالی داخلی
انواع تسهیلاتی كه در حال حاضر برای اجرای طرح‌ها یا اعتبارات پروژه‌ای ارائه می‌‌شود عبارتند از وام، اجاره به شرط تملیك، فروش اقساطی، كمك‌های فنی، مشاركت در سرمایه، تسهیم سود، استصناع و خطوط اعتباری.
وام: (Loan)
این نوع از تسهیلات برای طرح‌هایی با آثار اجتماعی و اقتصادی قابل‌توجه كه زمان اجرای طولانی دارند و ممكن است درآمدزا هم نباشند به كار می‌رود. وام‌ها به دولت‌ها یا موسسات عمومی و غالبا به كشورهای كمتر توسعه‌یافته عضو برای اجرای طرح‌های زیربنایی و صنعتی اعطا می‌شود.
اجاره به شرط تملیك: (Leasing)
یك نوع اعتبار میان‌مدت برای اجرای طرح‌های صنعتی است كه براساس آن تجهیزات سرمایه‌ای و سایر سرمایه‌های ثابت مثل كارخانه، ماشین‌آلات و تجهیزات برای صنایع، صنایع تبدیلی كشاورزی، زیربنایی، حمل‌ونقل و غیره برای استفاده هر دو بخش خصوصی و عمومی ارائه می‌شود. این نوع از تسهیلات برای كشتی، تانكرهای نفت، كشتی‌های ماهیگیری و غیره هم اعطا می‌گردد. بعد از پایان مدت اجاره، بانك مالكیت تجهیزات را به مستاجر به صورت هبه منتقل می‌كند.
فروش اقساطی: (Installment Sale)
فروش اقساطی شبیه اجاره به شرط تملیك است. با این تفاوت عمده كه در فروش اقساطی مالكیت سرمایه در زمان تحویل به ذینفع منتقل می‌‌شود. براساس این شیوه، بانك تجهیزات و ماشین‌آلات را خریداری می‌كند و با اعمال‌درصدی سود به ذینفع می‌فروشد.
مشاركت در سرمایه: (Equity Participation)
در این روش تامین مالی بانك در سرمایه شركت‌های در حال فعالیت یا جدید در بخش خصوصی یا عمومی مشاركت می‌كند. مشاركت بانك حداكثر معادل 3/1 سرمایه ثبت شده است.
تسهیم سود: (Profit Sharing)
نوعی از مشاركت است كه طبق آن دو یا چند شریك برای تامین مالی یك شركت، سرمایه‌ای را فراهم می‌كنند. مشاركت‌كنندگان به نسبت سهمی كه فراهم كرده‌اند در سود یا زیان شركت، شریك هستند.
خطوط اعتباری: (Line of Financing)
طبق این شیوه، بانك از طریق اعطای تسهیلات، اجاره به شرط تملیك و فروش اقساطی به منظور كمك به رشد و توسعه صنایع كوچك و متوسط كشورهای عضو (عموما در بخش خصوصی) اعتبار می‌دهد.
استصناع: (Istisna’s)
این شیوه تامین مالی یك نوع جدید از تامین اعتبار برای اجرای طرح‌های صنعتی و تجارت كالاهای سرمایه‌ای و افزایش تولید صادراتی كشورهای عضو است. استصناع قراردادی برای تولید كالاهای تولیدی یا دیگر دارایی‌هاست كه براساس آن تولیدكننده تعهد می‌كند، كالاهای مشخص را مطابق با ویژگی معین، با نرخ مشخص و در یك زمان خاص تولید كند.
كمك فنی: (Technical Assistance)
علاوه بر موارد مزبور، بانك برخی كمك‌های فنی را نیز به صورت بلاعوض یا وام برای فراهم آوردن مهارت‌های فنی جهت كمك به طرح‌ها مانند تهیه مطالعات امكان‌سنجی، طراحی و مهندسی، نصب و ارائه خدمات مشاوره‌‌ای از قبیل تعیین سیاست‌ها، مطالعات بخش‌ها، تحقیقات و غیره به كشورهای عضو كمتر توسعه‌یافته اعطا می‌كند.


منبع: روزنامه دنیای اقتصاد –  شنبه 14 آذر 88 – شماره  1961